يرژي ترنكا (Jiri Trnka) در ۲۴ فوریه سال ۱۹۱۲ در شهر پراگ متولد شد. او تصویرگر، طراح و کارگردان فیلم انیمیشن در چک بود. جدا از تصویرگری، به ویژه کتابهای کودکان، شهرت وی بیشتر به دلیل انیمیشن های عروسکی وی است که از سال ۱۹۴۶ آغاز شد. در طول دوره کاری اش بیش از ۲۰ فیلم ساخت، از جمله ۶ فیلم بلند که بعدها به اسم سبک انیمیشن چک شناخته شدند. کار وی در این زمینه تاثیر غیرقابل انکاری برسایر فیلم سازان داشته است. بیشتر فیلمهایش برای بزرگسالان ساخته شده است و بسیاری از آنها اقتباسی از ادبیات چک و خارج چک می باشد. به خاطر اهمیت ترنکا در تاریخ انیمیشن به وی لقب “والت دیزنی اروپای شرقی” داده اند، گرچه بین کارهای این دو تفاوت بزرگی وجود دارد.

سالهای ابتدایی:


ترنکا که ساکن پيلسن در بوهمیای غربی بود، در خانواده ای متوسط بزرگ شد. گرچه پدرش لوله کش و مادرش خیاط بود، هر دو ارتباطشان را با طبیعت روستایی شان حفظ کرده بودند و به کارهای چوبی علاقه نشان می دادند. ترنکای جوان از کودکی از ساختن عروسکهای چوبی لذت می برد و برای دوستانش با آنها نمایشهای کوچکی ترتیب می داد.

بعدها او در کلاس های هنرستان زادگاهش شرکت کرد و از حمایت و همفکری استادش Josef Skupa برخوردار شد که بعدها چهره شاخص عروسک سازی چک شناخته شد. اسکوپا مربی ترنکا بود و مسولیت هایی را بر دوش خود حس می کرد. او والدین ترنکا را که در ابتدا با حرفه وی مخالف بودند، متقاعد کرد تا به یرژی اجازه دهند در مدرسه معتبر هنرهای تجسمی پراگ (امروزه با عنوان “آکادمی معماری، هنر و طراحی پراگ” شناخته می شود) ثبت نام کند، جایی که او کارآموزیش را بین سالهای ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۵به پایان رساند. برای پرداخت هزینه های تحصیلش، ترنکا همزمان در استودیوی یکی از استادانش به نام “ياروسلاو بندا” (Jaroslav Benda) کار می کرد.

دوره حرفه ایش به عنوان تصویرگر:


ترنکا با گذراندن دوره کارآموزیش در هنرستان و تجربه کار در کارگاه به تصویرسازی موفق بدل شد. انتشارات Melantrich پراگ او را استخدام کرد. اولین کتابی که تصویرسازیش را انجام داد، کتاب Vitezslaw Smejc به نام ببر آقای بوسکو در سال ۱۹۳۷ بود.

از آن پس ترنکا کتابهای کودکانه بسیاری را تصویرسازی کرد. در طول زندگیش تصویرسازی ۱۳۰ کتاب را انجام داد که بیشتر آنها ادبیات کودکان بودند. از وی بیشتر به خاطر تصویرسازی “داستان برادران گریم” و نیز مجموعه ای از داستانهای محلی نویسندگان چک از جمله یری هوراک و یان پالنیسک، تقدیر شده است.

یکی دیگر از داستانهای بومی ای که تصویرسازی کرد، Bajaj نوشته ولادیمیر هولان بود که در سال ۱۹۵۵ چاپ شد و نقطه شروعی برای ساخت انیمیشن بلند بود. علاوه بر اینها، ترنکا تصویرسازی داستانهای اندرسون و پراولت، افسانه های لا فونتین، بعضی کارهای شکسپیر و آلیس در سرزمین عجایب نوشته لوییس کرول را نیز انجام داد. بسیاری از کارهای وی از کلاسیک های دنیای ادبیات کودکان هستند، بسیاری از کودکان با خواندن ماجراهای خرس میچا نوشته ژوزف مِنزِل و تصویرسازی ترنکا، کودکیشان را پشت سر گذاشته اند. در سال ۱۹۶۸ ترنکا به خاطر تصویرسازی هایش، جایزه هانس کریستین اندرسون را از سوی هیات بین المللی کتاب کودکان IBBY را دریافت نمود.

در پاره ای موارد تصویرسازی هایش به وی ایده هایی برای ساخت فیلم انیمیشن می داد، از جمله Bajaj و رویای شب نيمه تابستان.

استاد انیمیشن چک:


ترنکا از کودکی شیفته عروسک بود. وی تئاتر عروسکی خود را در سال ۱۹۳۶ شکل داد که دوام زیادی نداشت. سالها بعد، در پایان جنگ جهانی دوم ترنکا به همراه دوستانش استودیوی انیمیشنی را بنا نهادند که Bratri v triku (یا برادران در تی شرت) نامیده می شد و محل تولد اولین فیلم انیمیشن چک شد. او فعالیتش را در استودیو با ساخت انیمیشنهای سلولوئیدی آغاز کرد، از جمله: “پدربزرگ چغندری کاشت” در سال ۱۹۴۵، “حیوانات و راهزنان” در سال ۱۹۴۶ که برنده جایزه اولین فستیوال کن شد، “اسپرینگر و مردان اس اس” در سال ۱۹۴۶ که فیلمی ضدنازی بود و “هدیه” ساخته ۱۹۴۶ هجویه ای بر ارزشهای طبقه متوسط با داستانی سورئال.

علی رغم ارزش غیرقابل انکار فیلمهای اولیه ترنکا که به وی اعتباری بین المللی بخشید، وی با انیمیشن سنتی راحت نبود و معتقد بود که در این تکنیک به واسطه های زیادی نیاز است که جلوی بیان آزاد و خلاقانه هنرمند را می گیرد. در پاییز ۱۹۴۶ اولین احتمالات شکل گیری انیمیشن عروسکی پا گرفت و ترنکا با کمک برتیسلاو پوژار به تجربه این تکنیک پرداخت. به محض اینکه ترنکا خود را به عنوان انیماتور معرفی کرد به همراه پوژار استودیوی فیلم عروسکی خود را تاسیس کردند. جاییکه ترنکا شبانه روز به کار مشغول بود و در ۲۰ سال آینده تعداد زیادی فیلم در آن به تولید رساند.

فیلمهای اولیه بین سالهای ۱۹۴۷ تا ۱۹۵۰:


نتیجه این تجربه، اولین فیم بلند ترنکا با عنوان Spalicek یا “سال چک” بود. این فیلم در سال ۱۹۴۶ و بر اساس کتابی به تصویرسازی میکولاش آلش بود. فیلم از ۶ فیلم کوتاه تشکیل شده است که در هر کدام با افسانه ها و سنن چک هر فصل به زیبایی به نمایش در می آید. نمایش فیلم توجه بسیاری به سمت انیمیشن چک کشاند و در فستیوالهای بین المللی از جمله ونیز جوایزی را از آن خود کرد.

از سال ۱۹۴۸ ترنکا کمک هزینه دولتی برای ساخت فیلمهایش دریافت نمود. فیلم بعدی وی “بلبل امپراطور” در سال ۱۹۴۹ بر اساس داستانی از هانس کریستین آندرسون بود. برخلاف فیلم قبلی، در اين فیلم از هنرپیشه های واقعی نيز استفاده شده بود. عروسکها و دکور نیز با کار قبلی کاملاً متفاوت بودند و فضای امپراطوری چین را تداعی می کردند. این فیلم نیز جوایز زیادی را در فستیوالهای بین المللی در اروپا و آمریکا دریافت کرد.

در سال ۱۹۴۹ ترنکا سه فیلم کوتاه با انیمیشن عروسکی ساخت: History of double bass، اقتباسی از داستانی از آنتوان چخوف، ” آسیاب شیطان” و “آواز پریری” وسترنی هجويه اي از کارهای جان فورد بود. این فیلمها به وی فرصت دادند تا تکنیک و سبک انیمیشنش را بهبود بخشد.

سال بعد، ترنکا سومین فیلم بلندش را با تکنیک انیمیشن عروسکی به نام “Bajaj” یا “پرنس بایایا” در سال ۱۹۵۰ تولید کرد. این فیلم بر اساس دو داستان از بوزنا نمکووا در فضای قرون وسطایی بود که داستان کشاورزی است که شواليه می شود و با اژدهایی می جنگد تا به عشقش، پرنسس برسد.

دهه ۱۹۵۰:


در سالهای ابتدایی این دهه ترنکا به تجربه ساخت انیمیشنهای کوتاه دیگری پرداخت. او با تولید “ماهی طلایی” در سال ۱۹۵۱ به ساخت انیمیشن کارتونی بازگشت و در سال ۱۹۵۳ انیمیشن سایه ای Mrazici Dva را تولید کرد. در Vesely Circus ساخته ۱۹۵۱ تکنیک استفاده شده استاپ موشن با تکه کاغذهای دوبعدی بود. بعدها قصد داشت انیمیشنی درباره دون کیشوت بسازد که از سوی مقامات چک تحريم شد. ترنکا در سال ۱۹۵۳ چهارمین فیلم بلندش را با عنوان “افسانه های قدیمی چک” را به نمایش درآورد. این فیلم نیز مانند فیلم اول وی Spalicek ازهفت اپیزود تشکیل شده که داستانهایی افسانه ای از مردم چک را بیان می کند. فیلم اقتباسی از کاری از Alois Jirasek بود که میان جوانان چک محبوبیت فراوانی داشت و آشکارا تمي میهن پرستانه داشت.

ترنکا در تلاش برای اکتشاف ادبیات کلاسیک چک در سال ۱۹۵۵ به ساخت کاری اقتباسی از داستان به شدت محبوب و ضدجنگ “شوایک سرباز كوچك” نوشته یورسلاو هاسک پرداخت. تا آن زمان فیلمهایی بر اساس این کتاب ساخته شده بودند ولی ترنکا نخستین کسی بود که انیمیشنی از آن ساخت. در ساخت عروسکها از تصویرسازی جوزف لادا که به شخصیتهای کتاب هاسک بسیار نزدیک بودند، الهام گرفته شد. این فیلم کمدی، در سه اپیزود ساخته شد و ماجراهای بسیاری را از سرنوشت شوایک در جنگ جهانی اول به نمایش درآورد. این فیلم یکی از بهترین کارهای ترنکا است و جوایز زيادي را برای وی به ارمغان آورد.

ترنکا در سال ۱۹۵۹ آخرین فیلم بلندش را به نام “رویای شب نيمه تابستان” با اقتباس از یکی از مشهورترین کارهای شکسپیر، به تولید رساند. وی در این فیلم علاوه بر تصویر، توجه ویژه ای به موسیقی واتسلاف تروژان و نیز رقص باله فیلم داشت به نحوی که برای ساخت فیلم یک مشاور باله استخدام کرد. عروسکهای فیلم به جای چوب از پلاستیک ساخته شده بودند تا اجازه ساخت جزییات بیشتری را در صورت عروسکها داشته باشد. این فیلم به عنوان یکی از شاهکارهای ترنکا شناخته شده است.

دهه ۱۹۶۰:


این انیماتور چک در این دهه تنها معدودی فیلم کوتاه ساخت که رنگی بسیار بدبینانه داشتند. اولین آنها “اشتیاق” در سال ۱۹۶۲ بود، داستان مرد جوانی که به موتورسیکلتش شوق بسیاری دارد. سال بعد وی “مادربزرگ سایبرنتیک” را ساخت، هجونامه ای بر افزایش اهمیت تکنولوژی در زندگی روزمره. “فرشته گابریل و خانم غاز” ساخته ۱۹۶۴ در ونیز قرون وسطایی می گذرد که اقتباسی از داستانهای بوکاچیو است.

شاهکار هنری ترنکا در ساخت انیمیشن کوتاه “دست” در سال ۱۹۶۵ است که آخرین فیلم این فیلمساز محسوب می شود. به گفته Bendazzi فیلم “دست” سرودی برای میل به خلاقیت آزاد است. در این فیلم، یک دست بزرگ از مجسمه سازی دیدن می کند و از وی می خواهد تا مجسمه ای از وی بسازد. با مخالفت هنرمند با این وضع، دست وی را تعقیب کرده و در نهایت باعث مرگ وي مي شود و حتی مراسم تدفین وی را برگزار می کند. بعدها این کار کوتاه ترنکا را مخالفتی با وضعیت تحمیل شده از سوی دولت کمونیستی چک دانستند و گروهی حتی آن را پیش بینی از موقعیت ایجاد شده بعد از بهار پراگ لقب دادند. گرچه فیلم در ابتدا با سانسور مواجه نشد ولی بعد از مرگ ترنکا، کپی های آن توقیف و نمایش عمومی آن به مدت دو دهه در چک ممنوع شد.

یری ترنکا در سال ۱۹۶۹ به خاطر شرایط بد قلبی در حالیکه ۵۷ سال داشت، درگذشت. مراسم تدفین او تبدیل به مراسم عمومی بزرگی شد.

تکنیک انیمیشن:


ترنکا در طول زندگی حرفه ایش، تکنیکهای مختلف انیمیشنی را تجربه کرد؛ از انیمیشن سنتی در اولین فیلمهای کوتاهش تا انیمیشن عروسکی. در هر صورت تكنيكي که به وی شهرت جهانی بخشید، استاپ موشن عروسکی بود. توجه ویژه ترنکا فقط به انیمیشن نبود بلکه توجه زيادي به پيشبرد فیلمنامه و ساخت عروسک نيز مي كرد. استودیو آنها تیمی از انیماتورها را پرورش داد که از آن میان می توان به براتیسلاو پوژار اشاره کرد که مسئوليت انیماتوری بسیاری از فیلمهای ترنکا را عهده دار بود و بعدها در مقام کارگردانی نيز درخشان ظاهر شد.

در مورد انیمیشن عروسکی، ترنکا بر خلاف آنچه معمول بود ظاهر عروسک را با اتصالاتی که حرکاتشان را تعیین می کرد، تغییر نداد بلکه تصمیم گرفت با تغییر در نور و فریم بندی به بیان حالات عروسک بپردازد.

ترنکا فیلمنامه کارهایش را نیز خود مي نوشت و برای این کار از نوشته های نویسندگان چک (که بسیاری از آنها به فرهنگ عام مرتبط بودند) و نیز نویسندگان کلاسیک دنیا مانند چخوف، بوکاچیو و شکسپیر استفاده مي کرد. در انیمیشنهای ترنکا، موسیقی نقش مهمی دارد. آهنگساز تمام فیلمهای بلندش و بسیاری از کارهای کوتاه او “واتسلاف تروژان” (Vaclav Trojan) بود.

فعالیت در تئاتر ملی پراگ:


در اواخر دهه سي ترنکا تئاتر عروسکی خود را با عنوان “نمایش چوبی” شکل داد ولی مجبور شد تا پس از مدت کوتاهی به دلیل شروع جنگ جهانی دوم آن را تعطیل کند. وی بدون اینکه توجهش به عروسک سازی را از دست بدهد، فرصت کار با هنرپیشه های واقعی را در تئاتر، وقتی که به عنوان طراح در تئاتر ملی پراگ بین سالهای ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۴ کار می کرد، داشت. وی طراحی صحنه و لباس بسیاری از کارهای کلاسیک را انجام داد و بعدها روی سناریوی فیلمهای چک با هنرپیشه های واقعی کار کرد.

با وجود اینکه نقاشی های ترنکا در خارج از چک چندان شناخته شده نیستند، وی روی تعدادی نقاشی و آبرنگ با موضوعات مختلف کار کرده است. همچنین او پرتره های زیادی را از خود به تصویر کشیده است. با توجه به علاقه ترنکا به کار با چوب از کودکی، وی بخشی از زندگیش را به انیمیشن و بخشی را به ویژه اواخر زندگیش به مجسمه سازی اختصاص داد.

اعتبار بین المللی:

ترنکا در طول زندگی حرفه ایش، ۲۲ فیلم از جمله ۶ فیلم بلند را کارگردانی کرد. از فیلمهای او در فستیوالهای مختلفی از جمله کن، ونیز، لوکانو، لندن، ادینبرگ، منتویدئو، بخارست، پاریس، ابرهاسن و کارلووی واری تقدیر شده است. در مجموع فیلمهای ترنکا حدود ۵۰ جایزه بین المللی دریافت کرده اند. بسیاری از روشنفکران و هنرمندان دنیا، کارهای وی را تحسین کرده اند، از جمله آنها می توان به شاعر شیلیایی پابلو نرودا، نویسنده و کارگردان فرانسوی ژان کوکتو، تاریخ نگار فیلم جورج سادول، نویسنده روسی ایلیا ارنبرگ و شاعر ترک ناظم حکمت اشاره کرد.



میراث ترنکا:


کارهای یرژی ترنکا تاثیرش را روی بسیاری از هنرمندان برجسته چک داشته است: مثل استانسیلاس لاتال، یان کارپاس و بیشتر از همه برتیسلاو پوژار که در استودیوی وی کار کرده اند.
کیهاشیرو کاواموتوی ژاپنی، یکی از بهترین استاپ موشن کاران حاضر، تاثیری را که این استاد چک روی کارهایش داشته است، پنهان نمی کند.

همان طور که یکی از دختران ترنکا، زوزانا سپلووا در مصاحبه ای رادیویی تاسف می خورد، فیلمهای انیمیشن ترنکا محبوبیت خود را از دست داده اند، گرچه گاهی کانالهای تلویزیونی یا بزرگداشت هایی برای وی برگزار می شود، از جمله در فستیوال ۲۰۰۳ آنسی و یا سینماتک کبک در سال ۲۰۰۵٫ سیپلووا می پذیرد که کارهای پدرش برای بیننده مدرن به نظر غیر رئالیستی و یا قدیمی به نظر می رسد ولی در آینده توسط کودکانی که داستانهای آندرسون و گریم را با تصویرسازی های ترنکا شناخته اند، دوباره کشف می شود.


فيلموگرافي:

فیلمهای بلند:

  • ۱۹۵۹: The Dream of a Summer Night
  • 1955: The Good Soldier Svejk
  • 1953: Old Czech Legends
  • 1950: Bayaya Prince
  • 1949: The emperor’s Nightingale
  • 1947: Czeck Year

فیلمهای کوتاه:

  • ۱۹۶۵: The Hand
  • 1964: The Archangel Gabriel and Ms Goose
  • 1962: Grandma Cybernetics
  • 1962: The Passion
  • 1958: Why UNESCO?
  • 1955: Hurrvinek Circus
  • 1953: Dva Mrazici
  • 1951: The Gay Circus
  • 1951: The Golden Fish
  • 1949: Song of the Prairie
  • 1949: The Devil’s Mill
  • 1949: History of double bass
  • 1946: The Gift
  • 1946: The Jumper and the Men of the SS
  • 1946: Animals and Bandits
  • 1945: Grandpa Planted a beet